قرن دوازدهم هجرى كه در سال 1120 هجرى قمرى تأليف شده و مشتمل است بر شرح مشكلات تمام مثنوى بدين گونه كه مؤلّف در ابتدا لغات دشوار را تفسير كرده و پس از آن بشرح ابيات پرداخته و نيز اقوال و توجيهات شارحان ديگر را نقد و جرح و تعديل نموده و جاى بجاى از كلمات و حالات و خوارق عادات مولانا نمونه‌اى آورده است تا معنى بيت را واضح‌تر و روشن‌تر سازد . يك نسخه از اين شرح كه بسال 1200 هجرى قمرى كتابت شده است مرحوم محمّد هاشم ميرزا افسر از شعرا و نيك مردان معاصر ( متوفّى 1319 ) بدين ضعيف مرحمت كرده‌اند . خدايش غريق بحار رحمت خويش داراد . د - شرح ولى محمّد اكبر آبادى ، مصنّف اين كتاب را در سال 1140 هجرى قمرى تأليف نموده و مشتمل است بر ايضاح هر شش دفتر مثنوى و بالنّسبه كتابى مفيد و متضمّن دقايق بسيار است و آن نيز در لكناهو بطبع رسيده است . ه - شرح عبد العلى محمّد بن نظام الدّين مشهور به بحر العلوم بر دفترهاى ششگانهء مثنوى ، طبع لكناهو كه اكثر مطالب آن با شرح رقم ( د ) مطابقت دارد و هر دو شارح كوشيده‌اند كه افكار مولانا را بر عقايد محيى الدّين ابن عربى تطبيق كنند و بدين سبب غالباً از مقاصد مولانا بدور افتاده‌اند . و - شرح اسرار سبزوارى حكيم بزرگوار حاج ملّا هادى ( متوفّى 1290 هجرى قمرى ) كه در سال 1285 در طهران بطبع رسيده و مؤلّف تا آن جا كه امكان داشته است مثنوى را بر آراء و نظريّات حكما بويژه صدر الدّين شيرازى تطبيق فرموده است . اين شروح كه ياد كردم همگى به زبان پارسى است . ز - فاتح الابيات و آن شرح اسماعيل انقروى است بتركى بر تمام مثنوى كه در مطبعهء خديوى مصر بچاب رسيده و شرحى فاضلانه و محقّقانه بشمار مىرود ، از اين كتاب به يارى بعضى از دوستان كه تركى مىدانند استفاده كرده‌ام .